header-vervolg-04.jpg

Informeel leren: het is er al, dus benut het (beter)!

 Door Lia Fluit, hoofd Research in Learning and Education, Radboudumc Health Academy Nijmegen

 

In discussies met opleiders over leren merk ik dat vaak in eerste instantie wordt gedacht aan bij- en nascholingsactiviteiten, congressen, workshops etc. om de kennis te vergroten. Het hebben deelgenomen aan dit soort activiteiten geldt ook als een belangrijk ‘bewijs’ om als specialist geaccrediteerd te blijven. Maar deze vorm van leren, ook formeel leren genoemd, vormt eigenlijk maar een klein onderdeel van het leren van huisartsen en specialisten. Bovendien weten we ook dat deze vorm van leren lang niet altijd leidt tot ander gedrag op de werkplek omdat de transfer van het geleerde naar die werkplek lastig kan zijn.

 

Artsen leren vooral van en door het werken in de zorg, terwijl ze een patiënt behandelen, of door even te sparren met een collega of met een collega mee te kijken. Deze vorm van leren wordt ook wel informeel leren genoemd. Een groot voordeel van informeel leren is dat het gemakkelijk gaat omdat het direct gekoppeld is aan het handelen, er bestaat geen transferprobleem. Hierdoor worden snel allerlei handelingen overgenomen zoals die in de praktijk worden uitgevoerd. Echter, informeel leren kent ook wel problemen. Zo kun je dingen die je bijvoorbeeld in de opleiding of een cursus hebt geleerd weer snel afleren (‘hier doen we het zo’). Of je neemt onbewust of bewust gedrag van collega’s over ook als dat niet gewenst gedrag is, of je raakt gewend aan een werkomgeving waarin vragen stellen of feedback vragen en geven niet gewoon is of de tijd ervoor ontbreekt.

 

In mijn rol als onderwijskundige probeer ik professionals na te laten denken over het leren op de werkplek dat informeel plaatsvindt. Vaak stel ik opleiders de vraag: hoe ziet een nieuwkomer jullie praktijk en jullie manier van omgaan met elkaar? Wat hoort een nieuwkomer, waar hebben jullie het over en waarover niet? Wie werkt met wie samen? Het is altijd bijzonder om reacties te zien van mensen. Vaak wordt dit in eerste instantie niet als leren gezien of het voelt als een confrontatie. Het leidt uiteindelijk tot een meer bewust worden dat deze vorm van leren zo belangrijk is en ook tot het veel beter (leren) benutten in de praktijk.

 

Het concept informeel leren
Bij informeel leren ligt de nadruk op het leren als sociaal fenomeen. Van grote invloed is de filosoof John Dewey (1859-1952) geweest, die stelde dat leren plaatsvindt via ervaringen van een individu gedurende zijn of haar leven. Reflectie speelt hierbij een belangrijke rol. Onderwijs zou uit moeten gaan van ervaringen van een leerling en door het bieden van leerzame ervaringen. De term informeel leren werd geïntroduceerd door Malcolm Knowles in zijn artikel van 1950 over Informal Adult Education. Jean Lave heeft door haar onderzoek een kentering teweeggebracht in het denken over formeel en informeel leren. Haar theorie over gesitueerd leren uit 1991 is een belangrijke stap geweest voor het onderkennen van het belang en de kracht van informeel leren.

 

Informeel leren kreeg vanuit het onderzoek naar werkplekleren de afgelopen decennia groeiende aandacht. Er volgden tal van publicaties en reviewstudies over informeel leren en er ontstond een verscheidenheid aan definities van informeel leren. Ik kan mij goed vinden in de definitie van Victoria Marsick en Marie Volpe uit 1999, die informeel leren omschrijven als:

 

• geïntegreerd in dagelijkse routines
• veroorzaakt door een interne of externe impuls
• niet volledig bewust
• vaak toevallig
• een inductief proces van reflectie en actie
• verbonden met het leren van anderen.

 

Het betreft dus leren zonder dat er direct een duidelijke, bewust gecreëerde leersetting is of een helder leerdoel voorhanden is. Het heeft een duidelijk sociaal aspect en is altijd verbonden met leren van anderen. Eraut (2004) vond het onderscheid in formeel en informeel leren verwarrend en introduceerde de term non-formeel leren. Daarmee bedoelde hij alle vormen van leren anders dan leren op school. Binnen het non-formeel leren onderscheidt hij weer drie vormen: impliciet, reactief en doelbewust leren.

 

Informeel leren beter benutten
Steeds meer wordt het belang onderkend van het informele leren in allerlei organisaties waaronder ook de zorg. Door aandacht te besteden aan informeel leren krijgen teams of afdelingen meer zicht op de resultaten van dit leren en ook over de mate waarin men zich ontwikkelt als team of afdeling.

 

Tips om het informeel leren te benutten:

 

1. Maak iedereen in een team bewust van het informeel leren
Het begint bij het bewust maken van informeel leren. In gesprekken met zorgprofessionals merk ik dat het concept vaak snel herkend wordt, zeker als men terugdenkt aan het eigen leren tijdens de opleiding. Een keer erover hebben is niet voldoende, zorg dat het een terugkerend onderwerp is in de overleggen op het werk.

 

2. Verbeter condities voor informeel leren
Ga samen in overleg over hoe je het informeel leren kunt bevorderen. Hierbij kun je onderscheid maken in factoren die te maken hebben met (a) kenmerken van de organisatie of praktijk; (b) kenmerken van de werkplek/omgeving; en (c) kenmerken van individuen. Hierbij horen zaken als (gedeelde of gezamenlijke) motivatie, ambitie, invloed & leiderschap, relaties, feedback en veiligheid.

 

3. Reflecteer op de waarden van informeel leren
Maak expliciet wat het informeel leren oplevert. Door hierover na te denken levert dit inzicht in de rijkdom van informeel leren. Dat kan in het moment zelf zijn (het geeft voldoening), het kan leerzame netwerken creëren, leiden tot aanpassingen in de eigen praktijk, verbeterde prestaties naar aanleiding van verbeteringen in de praktijk, en ten slotte ook mogelijk fundamenteel andere werkwijzen.

 

Tot slot
Informeel leren hoef je niet apart te organiseren, dat is het fijne van informeel leren: het is er al! Laten we informeel leren de plek geven die het verdient op de werkplek. Met de tips om het informeel leren optimaal te benutten in de eigen praktijk kan het leren van de professionals gestimuleerd worden en wordt daarmee een belangrijke bijdrage geleverd aan het blijvend verbeteren van onze zorg!

 

 

 

LHOV laat je schitteren.